Wiedza o pęcherzuBadania, diagnostyka i wiedza o zdrowiu układu moczowego.
Badania i diagnostyka

Cytologia moczu – kiedy pomaga wykrywać zmiany w drogach moczowych?

Cytologia moczu polega na ocenie pod mikroskopem komórek obecnych w próbce moczu. Pomaga wykrywać niektóre zmiany nowotworowe dróg moczowych, zwłaszcza o wysokim stopniu złośliwości. Ma jednak istotne ograniczenie: prawidłowy wynik nie wyklucza wszystkich guzów. Dlatego jej znaczenie zależy od objawów, powodu zlecenia badania i wyników pozostałej diagnostyki.

Ilustracja próbki moczu, mikroskopu i pęcherza moczowego przedstawiająca cytologię moczu.

Co wykrywa cytologia moczu?

Badanie cytologiczne moczu ocenia wygląd komórek, które złuszczyły się do moczu z nabłonka dróg moczowych. Specjalista szuka cech mogących wskazywać na nowotwór urotelialny, czyli wywodzący się z nabłonka wyściełającego drogi moczowe. Materiałem może być mocz oddany samodzielnie albo popłuczyny pobrane z pęcherza podczas procedury urologicznej. [Wytyczne EAU dotyczące diagnostyki](https://uroweb.org/guidelines/muscle-invasive-and-metastatic-bladder-cancer/chapter/diagnostic-evaluation).

Największe znaczenie cytologia ma w poszukiwaniu raka urotelialnego o wysokim stopniu złośliwości, określanego skrótem HG, oraz raka in situ, czyli CIS. CIS jest płaską zmianą nowotworową nabłonka. Cytologia znacznie słabiej wykrywa guzy o niskim stopniu złośliwości, określane jako LG. Określenia HG i LG opisują cechy komórek nowotworowych, a nie sam rozmiar guza. [Wytyczne EAU dotyczące cytologii moczu](https://uroweb.org/guidelines/non-muscle-invasive-bladder-cancer/chapter/diagnosis).

Cytologia a badanie ogólne moczu

To różne badania, mimo że oba mogą wykorzystywać próbkę moczu. Badanie ogólne obejmuje między innymi ocenę jego właściwości i składników osadu. Cytologia koncentruje się na budowie komórek i ich nieprawidłowych cechach. Posiew służy z kolei diagnostyce zakażenia. Samo wykonanie badania ogólnego lub posiewu nie oznacza, że przeprowadzono również cytologię. Na zleceniu i przy oddawaniu materiału warto więc sprawdzić dokładną nazwę badania.

Kiedy badanie cytologiczne moczu jest przydatne?

W diagnostyce podejrzenia raka pęcherza cytologia jest badaniem uzupełniającym cystoskopię, czyli oglądanie wnętrza pęcherza za pomocą wziernika. Nie zastępuje jej ani oceny pobranej tkanki. Może dostarczyć dodatkowych informacji, zwłaszcza przy podejrzeniu zmian HG lub CIS. Nie należy zakładać, że połączenie prawidłowej cytologii i USG wystarczy do wykluczenia raka. [Wytyczne EAU dotyczące rozpoznawania raka pęcherza](https://uroweb.org/guidelines/non-muscle-invasive-bladder-cancer/chapter/diagnosis).

Cytologię wykorzystuje się także w kontroli po leczeniu wybranych nowotworów pęcherza, szczególnie w grupach wysokiego ryzyka. Zakres kontroli zależy od wcześniejszego rozpoznania i ryzyka nawrotu. Sam fakt przebycia nowotworu nie oznacza więc identycznego schematu badań dla wszystkich pacjentów. [Wytyczne EAU dotyczące obserwacji po leczeniu](https://uroweb.org/guidelines/non-muscle-invasive-bladder-cancer/chapter/followup-of-patients-with-nmibc).

Przed wykonaniem badania dobrze wiedzieć, na jakie pytanie ma ono odpowiedzieć: czy uzupełnia diagnostykę objawów, czy stanowi element zaplanowanej kontroli. Dzięki temu łatwiej zrozumieć późniejszy opis wyniku. Cytologia nie jest uniwersalnym badaniem, które samodzielnie wyjaśnia każdą dolegliwość ze strony układu moczowego.

Jak wykonuje się cytologię moczu i przygotowuje próbkę?

Przy badaniu moczu oddawanego samodzielnie pobranie nie wymaga wprowadzania narzędzia do dróg moczowych. Inaczej wygląda uzyskanie popłuczyn z pęcherza, które jest częścią procedury urologicznej. Po przyjęciu materiału laboratorium przygotowuje preparat do oceny mikroskopowej. W metodzie LBC, czyli cytologii na podłożu płynnym, komórki są przygotowywane w odpowiednim płynie, a następnie barwione i oceniane przez patologa. [S1]

Sposób pobrania i transportu trzeba uzgodnić z pracownią wykonującą cytologię. Pierwszy poranny mocz nie jest odpowiednim materiałem do tego badania ze względu na możliwość rozpadu komórek. Nie należy automatycznie stosować zasad znanych z badania ogólnego moczu. [Zalecenia EAU dotyczące materiału do cytologii](https://uroweb.org/guidelines/non-muscle-invasive-bladder-cancer/chapter/diagnosis).

  1. Skontaktuj się z punktem przyjmującym materiał i potwierdź, że wykonuje cytologię moczu.
  2. Ustal wymagany pojemnik, porę pobrania oraz sposób dostarczenia próbki.
  3. Zapytaj, czy potrzebny jest specjalny zestaw ze środkiem utrwalającym i kto przygotowuje materiał do transportu.
  4. Sprawdź wymagane dokumenty, termin przyjęcia materiału i sposób odbioru wyniku.

W dostarczonym opisie badania LBC laboratorium wymaga kontaktu z punktem pobrań przed badaniem. To praktycznie ważniejsza informacja niż ogólna instrukcja pobierania moczu: konkretna pracownia powinna określić zasady właściwe dla stosowanej metody. Nie warto samodzielnie dobierać utrwalacza ani przelewać próbki do przypadkowego naczynia. [S1]

Jak rozumieć wynik cytologii moczu?

Wynik cytologii nie zawsze jest prostą odpowiedzią „rak” lub „brak raka”. Opis może wskazywać na materiał niediagnostyczny, brak cech raka urotelialnego o wysokim stopniu złośliwości, komórki atypowe, podejrzenie takiego raka albo jego cechy cytologiczne. Znaczenie ma pełna nazwa kategorii oraz komentarz pracowni. [Wytyczne EAU dotyczące klasyfikacji wyników](https://uroweb.org/guidelines/muscle-invasive-and-metastatic-bladder-cancer/chapter/pathology-and-classification-systems).

  • Wynik niediagnostyczny oznacza, że materiał nie pozwolił na wiarygodną ocenę. Nie jest wynikiem prawidłowym.
  • Wynik ujemny opisuje brak określonych cech nowotworowych w ocenionej próbce. Nie stanowi gwarancji, że w drogach moczowych nie ma guza.
  • Komórki atypowe wykazują nieprawidłowości, które nie wystarczają do jednoznacznego rozpoznania raka.
  • Wynik podejrzany wskazuje na bardziej niepokojące cechy i wymaga wyjaśnienia w dalszej diagnostyce.
  • Wynik wskazujący na raka urotelialnego o wysokim stopniu złośliwości wymaga oceny urologicznej i zestawienia z pozostałymi badaniami.

Te kategorie nie są zamienne. Szczególnie określenie „atypia” nie oznacza automatycznie potwierdzonego nowotworu. Warto omówić cały dokument z lekarzem kierującym, zamiast wyciągać wniosek z pojedynczego słowa. [Opis kategorii cytologicznych w wytycznych EAU](https://uroweb.org/guidelines/muscle-invasive-and-metastatic-bladder-cancer/chapter/pathology-and-classification-systems).

Dlaczego prawidłowy wynik nie wyklucza wszystkich guzów?

Cytologia ocenia komórki w konkretnej próbce, a nie całą powierzchnię dróg moczowych. Jej skuteczność zależy między innymi od rodzaju zmiany i jakości materiału. Guzy LG bywają niewykrywane. Ocenę mogą utrudniać również mała liczba komórek, zakażenie, kamica i wcześniejsze leczenie dopęcherzowe. Dlatego ujemny wynik nie zamyka diagnostyki, jeśli nadal istnieją wskazania do jej prowadzenia. [Ograniczenia cytologii według EAU](https://uroweb.org/guidelines/non-muscle-invasive-bladder-cancer/chapter/diagnosis).

Czy dodatnia cytologia wskazuje miejsce nowotworu?

Nie zawsze. Nieprawidłowe komórki mogą pochodzić z nowotworu urotelialnego w różnych częściach dróg moczowych. Dodatni wynik samodzielnie nie określa lokalizacji zmiany ani głębokości jej naciekania. Ustalenie rozpoznania i zaawansowania wymaga odpowiednio dobranych badań, w tym oceny tkanki. [Wytyczne EAU dotyczące diagnostyki](https://uroweb.org/guidelines/muscle-invasive-and-metastatic-bladder-cancer/chapter/diagnostic-evaluation).

Krew w moczu wymaga konsultacji niezależnie od cytologii

Widoczna krew w moczu jest objawem alarmowym wymagającym pilnego kontaktu z lekarzem, także gdy pojawiła się pierwszy raz, jest jej niewiele lub nie towarzyszy jej ból. Nie należy odkładać konsultacji do czasu otrzymania cytologii. Krwiomocz może mieć różne przyczyny, między innymi zakażenie, kamicę i nowotwór; sam objaw nie pozwala ich rozróżnić. [Informacje NHS o krwiomoczu](https://www.nhs.uk/symptoms/blood-in-urine/).

Podczas konsultacji warto powiedzieć, kiedy pojawiła się krew, czy sytuacja się powtarza i jakie inne dolegliwości występują. Zabierz dotychczasowe wyniki oraz listę przyjmowanych leków. Prawidłowa cytologia jest informacją dla lekarza, ale nie wyjaśnia sama w sobie przyczyny krwiomoczu.

Ile kosztuje cytologia moczu i kiedy będzie wynik?

Nie ma jednej ceny obowiązującej we wszystkich pracowniach. Przed zapisaniem się trzeba potwierdzić koszt cytologii wykonywanej właśnie z moczu oraz zakres usługi. Warto zapytać, czy cena obejmuje zestaw do pobrania lub utrwalenia materiału. Sama nazwa „cytologia nieginekologiczna” może obejmować różne rodzaje materiału, dlatego ogólny cennik nie zawsze odpowiada konkretnemu zleceniu.

Termin wyniku również trzeba ustalić w wybranej placówce. Dostarczony opis cytologii nieginekologicznej metodą LBC podaje orientacyjnie 5–10 dni, z koniecznością sprawdzenia terminu dla konkretnego punktu. Nie jest to gwarancja czasu wykonania każdej cytologii moczu. Przy umawianiu badania warto od razu ustalić sposób odbioru opisu i termin jego omówienia. [S1]

Źródła